หากพูดถึงประเทศที่ประสบความสำเร็จสูงสุดในการจัดการกับขยะพลาสติก ชื่อของ “รวันดา” (Rwanda) ประเทศเล็กๆ ในแอฟริกาตะวันออก จะต้องขึ้นมาเป็นอันดับต้น ๆ อย่างแน่นอน ภาพจำของประเทศที่เคยผ่านโศกนาฏกรรมฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ในปี 1994 ได้ถูกเปลี่ยนโฉมใหม่อย่างสิ้นเชิง รวันดากลายเป็นหนึ่งในประเทศที่สะอาดและเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมมากที่สุดในโลก ด้วยนโยบายหักดิบ “แบนพลาสติก” อย่างจริงจังค่ะ
ย้อนกลับไปในปี 2008 รวันดาได้ประกาศ ห้ามผลิต นำเข้า นำไปใช้ หรือจำหน่ายถุงพลาสติกประเภทใช้ครั้งเดียวทิ้ง (Single-use plastic bags) ทุกชนิด ซึ่งในขณะนั้นถือเป็นมาตรการที่เด็ดขาดและก้าวหน้าที่สุดประเทศหนึ่งของโลกเลยค่ะ และรวันดาไม่ได้หยุดอยู่แค่นั้น ในปี 2019 ได้ขยายขอบเขตของกฎหมายให้ครอบคลุม พลาสติกแบบใช้ครั้งเดียวทิ้งทุกประเภท ไม่ว่าจะเป็น หลอด ขวดน้ำพลาสติก บรรจุภัณฑ์ใส่อาหารต่าง ๆ
นโยบาย “แบนพลาสติก” ประสบความสำเร็จได้อย่างไร
หัวใจสำคัญที่ทำให้กฎหมายนี้ประสบความสำเร็จ คือ การบังคับใช้อย่างจริงจังและเด็ดขาด อย่างไม่มีข้อยกเว้น โดยทันทีที่เดินทางถึงสนามบินนานาชาติคิกาลี (Kigali) หรือด่านตรวจชายแดน เจ้าหน้าที่ศุลกากรจะทำการตรวจค้นกระเป๋าเดินทาง หากพบถุงพลาสติกหรือสินค้าที่ห่อหุ้มด้วยพลาสติกจะถูกยึดทันที และเปลี่ยนให้ไปใช้ถุงกระดาษหรือถุงผ้าแทน
ทั้งยังมีบทลงโทษที่รุนแรง โดยผู้ลักลอบนำเข้าหรือผลิต อาจเผชิญโทษจำคุกสูงสุดถึง 6-12 เดือน หรือปรับเป็นเงินจำนวนมาก ร้านค้าที่ใช้พลาสติก อาจถูกสั่งปิดกิจการ ยึดสินค้า หรือปรับเงิน ส่วนประชาชนทั่วไป หากทิ้งขยะพลาสติกเรี่ยราดหรือใช้งาน อาจถูกปรับเงินสดทันทีและต้องทำความสะอาดพื้นที่นั้น ๆ
วัฒนธรรม “อูมูกานดา”
นอกเหนือจากข้อกฎหมาย รวันดายังมีวัฒนธรรมที่เรียกว่า “อูมูกานดา” (Umuganda) ซึ่งแปลว่า “การรวมพลังเพื่อเป้าหมายเดียวกัน” ทุก ๆ วันเสาร์สุดท้ายของเดือน ประชาชนชาวรวันดาที่มีอายุระหว่าง 18-65 ปี รวมถึงประธานาธิบดีและเจ้าหน้าที่รัฐ จะต้องออกมาช่วยกันบำเพ็ญประโยชน์เพื่อส่วนรวม ตั้งแต่เวลา 08.00 น. – 11.00 น. กิจกรรมหลัก คือการเก็บขยะ ปลูกต้นไม้ และซ่อมแซมถนนหนทาง วัฒนธรรมนี้สร้างจิตสำนึกร่วมกันอย่างแรงกล้าในการรักษาความสะอาดของประเทศค่ะ
“คิกาลี (เมืองหลวงของรวันดา) จึงได้รับการยกย่องจากสหประชาชาติ (UN) ให้เป็นเมืองที่สะอาดที่สุดในทวีปแอฟริกา” แน่นอนว่าการเปลี่ยนผ่านนี้ไม่ใช่เรื่องง่าย ในช่วงแรกเกิดการต่อต้านจากภาคธุรกิจและมี ตลาดมืด ลักลอบนำเข้าพลาสติก แต่ด้วยความสม่ำเสมอของรัฐบาลและการสร้างทางเลือกใหม่ ๆ ให้ประชาชน ทำให้รวันดาก้าวข้ามผ่านอุปสรรคมาได้ค่ะ
